پدیده های «ال نینو» و «لا نینا» از مهم ترین نوسانات طبیعی سیستم اقلیمی زمین در اقیانوس آرام استوایی محسوب می شوند که نقش تعیین کننده ای در شکل گیری الگوهای آب و هوایی جهانی در دهه های اخیر داشته اند. ال نینو به طور کلی به دوره ای از گرم شدن غیرعادی دمای سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام گفته می شود که می تواند با تغییر گردش جوی باعث جابجایی سیستم های بارشی در مقیاس جهانی شود. از سوی دیگر، لانینا به دوره های سردتر از حد معمول در همان منطقه اطلاق می شود که معمولاً تأثیرات معکوس بر توزیع بارش و دما دارند.

در تاریخ ثبت شده آب و هوای زمین، رویدادهای موسوم به “سوپر ال نینو” به عنوان نسخه های شدیدتر این پدیده شناخته می شوند. رویدادهایی که در آن دمای سطح اقیانوس ها در مناطق کلیدی به بیش از 2 درجه سانتی گراد بالاتر از میانگین بلندمدت افزایش می یابد، می تواند پیامدهای گسترده ای داشته باشد، از خشکسالی و سیل گرفته تا اختلال در تولید مواد غذایی و افزایش میانگین دمای جهانی.

سوابق اقلیمی نشان می دهد که رویدادهای مهم سال های 73-1972، 83-1982، 98-1997 و 2015-2016 مهمترین نمونه های این پدیده در نیم قرن اخیر بوده اند که هر کدام با بحران های جدی در مناطق مختلف جهان از جمله آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی همراه بوده است.

در شرایط کنونی، داده های مراکز آب و هوایی قابل اعتماد نشان می دهد که سیستم اقیانوس آرام در حال گذار از فاز ضعیف لانینا به حالت خنثی و سپس احتمال وقوع یک ال نینوی قوی در سال 2026 است. پدیده‌ای که برخی از مدل‌های پیش‌بینی آن را «سوپر ال نینو» ارزیابی می‌کنند. بر اساس تحلیل های اخیر، این وضعیت در شرایط گرمایش جهانی رخ می دهد. به گونه ای که دمای قاعده زمین نسبت به پایان قرن نوزدهم بیش از یک درجه افزایش یافته است و این موضوع می تواند شدت اثرات اقلیمی این رویداد را تشدید کند.

در چنین شرایطی، انتظار می رود که الگوهای بارش، تبخیر و جریان های جوی دستخوش تغییرات قابل توجهی در مقیاس نیمکره شوند. به طوری که برخی از مناطق جهان با خشکسالی شدید و برخی دیگر با بارندگی بیش از حد معمول مواجه هستند.

ایران به عنوان کشوری که در کمربند خشک و نیمه خشک خاورمیانه قرار دارد، مستقیماً تحت تأثیر تعامل سیستم های مدیترانه، جت استریم و دوقطبی اقیانوس هند قرار دارد و می تواند رفتار بارندگی غیرمعمولی را در دوره های شدید ال نینو تجربه کند. رفتاری که همزمان ظرفیت ایجاد «شوک های متناوب» و افزایش خطر وقوع سیلاب های ناگهانی را دارد.

بر این اساس، بررسی پیامدهای احتمالی سوپر ال نینو 2026 و مقایسه آن با رویداد تاریخی 1877-1878 محور اصلی تحلیل های اخیر کارشناسان اقلیم و ژئوتکنیک از جمله مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله بوده است. تحلیلی که سعی دارد نشان دهد چگونه یک پدیده طبیعی تکرارشونده، در شرایط آب و هوای گرمتر و اقتصاد جهانی مرتبط تر، می تواند پیامدهای متفاوت، پیچیده تر و گاه متناقضی نسبت به گذشته ایجاد کند.

بازگشت سوپرال نینوی

مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله در گفت وگو با ایسنا وی با بیان اینکه سوپر ال نینو در سال 2026 بازگشت یک بحران اقلیمی است که 149 سال پیش رخ داده است، گفت: در سوپر ال نینوی 1877 تا 1878، ناهنجاری دمای سطح دریا در اقیانوس آرام استوایی به حدود 3.5 درجه سانتیگراد بالاتر از سطح پایه رسید و این امر باعث “خشکسالی” زیر زمین شد. رویدادی که منجر به مرگ بیش از 50 میلیون نفر در آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی شد و ساختار اجتماعی و اقتصادی کشورهای در حال توسعه را به طور اساسی تغییر داد.

زارع افزود: مقایسه سوپر ال نینوی 1877 با سوپر ال نینوی نوظهور سال 2026 نشان می دهد که این دو رویداد از نظر مکانیسم بنیادی شباهت های قابل توجهی دارند، هرچند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آن ها مربوط به دو دوره جهانی کاملاً متفاوت است.

این محقق ریسک ادامه داد: رویداد 1877 پس از یک مرحله خنک طولانی و چند ساله لا نینا بین سال های 1870 و 1876 رخ داد. شرایطی که باعث شد مقدار زیادی انرژی حرارتی در غرب اقیانوس آرام جمع شود و سپس این انرژی به شدت به سمت شرق تخلیه شد. رویداد 2026 به طور مشابه دنباله‌ای نادر و پایدار «سه‌گانه» لا نینا از اوایل دهه 2020 است که واکنش جوی قوی ایجاد می‌کند.

این استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله با اشاره به پیامدهای تاریخی این پدیده خاطرنشان کرد: در سال 1877 وزش بادهای موسمی هند به طور کامل متوقف شد و بدترین خشکسالی موسمی در آسیا در بازسازی های اقلیمی بر اساس حلقه درختان 800 ساله ثبت شد. در اواخر سال 2026 و اوایل سال 2027، انتظار می رود بارندگی فصلی در هند و آسیای جنوب شرقی به شدت کاهش یابد. موضوعی که سطح پایه آب مورد نیاز محصولات اصلی کشاورزی را مختل می کند.

پدیده دو قطبی اقیانوس هند

زارع درباره دوقطبی اقیانوس هند (IOD) توضیح داد: این پدیده به تغییرات دائمی اختلاف دمای سطح دریا در مناطق گرمسیری غرب و شرق اقیانوس هند گفته می شود و تأثیر بسزایی در کشاورزی دارد. در طول فاز مثبت IOD، دمای بالای هوا در امتداد سواحل آفریقا باعث بارندگی شدید در استرالیا می شود، در حالی که در فاز منفی، الگوهای دما و بارش معکوس می شوند.

این استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله تصریح کرد: همزمانی دوقطبی مثبت اقیانوس هند با سوپر ال نینو در فاجعه سال 1877 عملاً بارندگی را در شرق آفریقا و شاخ آفریقا متوقف کرد. مدل‌های اقلیمی 2026 نیز نشان‌دهنده احتمال بالای تشکیل IOD مثبت مشابه است.

وی تاکید کرد: اگر پیامدهای سال 1877 را مبنای پیش بینی شرایط در پایان سال 2026 و اوایل سال 2027 قرار دهیم، آسیب پذیری های منطقه ای بسیار گسترده خواهد بود. اگرچه الگوهای آب و هوای فیزیکی در این دو دوره مشابه به نظر می رسد، ظرفیت جهان برای جذب شوک های اقلیمی در طول 150 سال گذشته به طرز چشمگیری تغییر کرده است.

قرن حاضر، قرن گازهای گلخانه ای و گرم شدن زمین

استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله با اشاره به دستکاری های انسان در محیط زیست ادامه داد: در سال 1877 میانگین دمای کره زمین حدود 14.15 درجه سانتیگراد بود اما در سال 2026 به دلیل انتشار گازهای گلخانه ای در حدود یک قرن و نیم، دمای پایه جهانی به حدود 15.23 درجه سانتیگراد رسیده است. وقوع سوپر ال نینو در سیاره ای که قبلاً گرم شده است به این معنی است که شاخص های گرما و تبخیر مطلق در سال 2026 بسیار بیشتر از سال 1877 خواهد بود و خشکسالی ها به دلیل افزایش «تشنگی جوی» خاک و منابع آب را سریعتر خشک می کنند.

زارع یادآور شد: مرگ و میر گسترده در قحطی 1877 به شدت تحت تأثیر اقتصاد استعماری اواخر قرن نوزدهم، فقدان سیستم های هشدار اولیه هواشناسی و فقدان کامل لجستیک بشردوستانه جهانی بود. به طوری که در برخی مناطق، مواد غذایی از مناطق خشکسالی مانند هند نیز صادر می شد. با این حال، در سال 2026، سیستم جهانی دارای کمک فنرهای ساختاری عمیق تری است که می تواند از تکرار مرگ های دسته جمعی به سبک 1877 جلوگیری کند.

این استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله افزود: برخلاف شوک غیرمنتظره قرن نوزدهم، سازمان های بین المللی مانند NOAA، WMO و FAO ماه ها قبل از رویداد 2026 آن را رصد کرده اند و همین موضوع امکان برنامه ریزی استراتژیک را فراهم کرده است.

وی ادامه داد: امروزه محصولات مقاوم به خشکی، شبکه های توسعه سدها و آب شیرین کن های فراملی تا حد زیادی از شکست کامل کشاورزی جلوگیری می کند و حمل و نقل جهانی و برنامه های غذایی بشردوستانه نیز به عنوان نوعی بیمه در برابر گرسنگی مطلق محلی عمل می کند.

زارع با اشاره به ظهور آسیب‌پذیری‌های جدید، با تاکید بر اینکه اگرچه بشریت در مقیاس سال 1877 از گرسنگی مطلق مصونیت بیشتری پیدا کرده است، اما خطرات سال 2026 ماهیت کاملاً سیستماتیک پیدا کرده است، افزود: از آنجایی که اقتصاد جهانی امروز به شدت به هم پیوسته است، تخریب محلی محصولات کشاورزی دیگر محدود به ممنوعیت صادرات محصولات کشاورزی نمی‌شود و به سرعت باعث افزایش قیمت‌های انرژی در بازار جهانی می‌شود. شبکه به دلیل وابستگی به تولید برق آبی منجر به

این استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله تاکید کرد: در حالی که واقعه سال 1877 در قالب یک فاجعه انسانی و قحطی آشکار در مناطق خاصی ظاهر شد. رویداد سال 2026 بیشتر در قالب یک بحران اقتصادی و افزایش هزینه های زندگی در سطح جهانی ظاهر خواهد شد.

به گفته این محقق، در این سناریو، فقیرترین جوامع نه به دلیل کمبود فیزیکی مواد غذایی، بلکه به دلیل فشار تورمی در بازارهای جهانی، بیشترین آسیب را متحمل خواهند شد.

اثرات تولید ناخالص داخلی بر افزایش اثرات سوپر نینو

استاد تمام پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله تصریح کرد: پیش بینی می شود برای تولید ناخالص داخلی و رشد اقتصادی ایران در سال های 2026 تا 2027، اثر ترکیبی سوپر ال نینو و فاز مثبت IOD اثر منفی خالص داشته باشد و رشد اقتصادی بالقوه کشور را 0.4 تا 0.4 درصد کاهش دهد و رشد زیرساخت های آب را 0.4 تا 0.8 درصد کاهش دهد. در ایران بین 0.3 تا 0.5 درصد برآورد شده است.

وی افزود: برخلاف بسیاری از کشورهای جنوب جهانی که ال نینو منجر به خشکسالی شدید کشاورزی می شود، ایران و منطقه خاورمیانه ممکن است روند نامتقارن “مرطوب” را در طول دوره های شدید سوپر ال نینو تجربه کنند.

زارع ادامه داد: پیش بینی می شود ترکیبی از جابجایی جت استریم به سمت جنوب و رطوبت ناشی از فاز مثبت دوقطبی اقیانوس هند (IOD+) از غرب اقیانوس هند تا پایان سال 2026 و اوایل سال 2020 به طور مستقیم منجر به تقویت این وضعیت در مناطق غربی و جنوبی ایران از حد متوسط شود. کشاورزی، به ویژه کشت گندم و جو، و حتی سهم کمی در رشد تولید ناخالص داخلی بخش کشاورزی می‌افزاید.

این استاد پژوهشکده بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله با تاکید بر اینکه بارش شدید باران در اواخر پاییز و زمستان 1405 می تواند تسکین کوتاه مدتی برای سطح ایستابی زیرزمینی ایجاد کند، هشدار داد: بارندگی های مربوط به ال نینو در مناطق خشک معمولاً یکنواخت و ملایم نیست، اما اغلب در رگبارهای شدید رخ می دهد و این موضوع با افزایش احتمال وقوع سیلاب و تخریب در مناطق کوهستانی، احتمال وقوع سیلاب و تخریب را افزایش می دهد. زهکشی مشکلی که می تواند به زیرساخت های حمل و نقل روستایی، پل ها و شبکه های توزیع محلی آسیب برساند.

وی ادامه داد: از آنجایی که یک سوپر ال نینو می تواند دمای پایه منطقه را حدود 1.5 تا 2 درجه سانتیگراد بالاتر از میانگین تاریخی داشته باشد، بارش در ارتفاعات میانی بیشتر به صورت باران شدید خواهد بود تا برف پایدار. موضوعی که باعث افزایش رواناب بهاره سریع و کنترل نشده می شود.

به گفته این محقق ریسک، زنجیره تامین کودهای نیتروژنی جهانی به دلیل تنش ها و محدودیت های ناشی از جنگ ایران، آمریکا و اسرائیل، اختلال در تامین خوراک گاز طبیعی و محدودیت های حمل و نقل دریایی در وضعیت شکننده ای قرار دارد.

وی خاطرنشان کرد: از سوی دیگر تهدید ناشی از سوپرال نینو معمولا قیمت جهانی کالاهای اساسی مانند گندم، شکر و ذرت را افزایش می دهد. بنابراین حتی اگر تولید داخلی گندم در برخی مناطق مناسب باشد، فشار تورمی ناشی از بازار جهانی کالا به همراه اختلال در زنجیره تامین می تواند بر شاخص قیمت مصرف کننده (CPI) در داخل کشور فشار بیاورد. پدیده های IOD مثبت و سوپر ال نینو می توانند نقش «خشکسالی شکن» را برای اقلیم ایران از نظر ساختار ایفا کنند.